Zeker weten? Hoe wetenschap werkt
Nieuwe tentoonstelling in Teylers Museum, te zien vanaf 2 oktober
dinsdag 9 juni 2026
Ooit geloofde men dat zwarte zwanen niet bestonden. Net als paarse koeien en vliegende varkens stond de zwarte zwaan symbool voor het onmogelijke: zwanen waren alleen maar wit. Punt. Tot men in de 17de eeuw in Australië opeens zwarte zwanen zag. Wetenschappers moesten hun theorie, die ze eeuwenlang als de absolute waarheid hadden gezien, op slag bijstellen. Het bewijst maar: wetenschap is geen absolute waarheid. Maar het is ook niet zomaar een mening. Het is en blijft de beste manier die we hebben om betrouwbare kennis op te doen. Hoe werkt wetenschap dan precies? Stap in de wondere wereld van de wetenschap en ga zelf op zoek naar het antwoord in de tentoonstelling 'Zeker weten?', vanaf 2 oktober te zien in Teylers Museum in Haarlem. Aan de hand van verrassende historische en actuele voorbeelden komen vijf basisprincipes van de wetenschap tot leven.
Bewijzen: soms pas 500 jaar later
In de wetenschap moet je een theorie eerst bewijzen. Soms kan dat eeuwen duren. Een voorbeeld hiervan in de tentoonstelling is een onderzoek van Leonardo da Vinci. Hij vermoedt in de 15de eeuw al hoe aortakleppen werken, op basis van nauwkeurig anatomisch onderzoek. Met de moderne technieken van zo’n 500(!) jaar later wordt het in 2014 mogelijk om een kloppend hart binnen het lichaam te bekijken. Dan blijkt: Leonardo had gelijk.
Herhalen: nog een keer en nog een keer
Een volgend belangrijk principe in de wetenschap is dat onderzoek herhaalbaar moet zijn: met dezelfde methode en nieuwe data moeten anderen tot vergelijkbare resultaten komen. Wetenschap wil alles onderzoeken, bijvoorbeeld ook of het mogelijk is om gedachten te lezen: telepathie. Onderzoekers hebben verschillende telepathie-proeven bedacht, want je kan ook toevállig iemands gedachten raden. Daarom is het nodig om proeven vaak en goed te herhalen. Toeval uitsluiten kan alleen als je bij herhaling dezelfde resultaten krijgt. En dat is bij telepathie nog niemand gelukt.
De coelacanth wordt lange tijd als uitgestorven beschouwd, totdat in 1938 een levend exemplaar wordt opgevist in Zuid-Afrika. Wetenschappers moeten hun theorie daarom bijstellen.
Bijstellen: je theorie onderuit
De zwarte zwanen zijn een klassiek voorbeeld van het principe bijstellen: een tegenvoorbeeld kan een theorie weerleggen. Van de coelacanth, een kwastvinnige vis, dachten wetenschappers dat hij was uitgestorven. Tot 1938 waren ze alleen bekend als fossielen. Maar dan wordt er een levend exemplaar uit deze groep gevangen voor de kust van Zuid-Afrika. Wetenschappers zijn overdonderd.
Wilhem Röntgen stuurt een van de eerste set Röntgenfoto's die hij maakt naar professor Hendrik Lorentz in Teylers Museum om ze te controleren. Toetsing door collega’s is een belangrijk principe in de wetenschap.
Toetsen: wetenschap als teamwork
Wetenschap is nooit een soloproject. Onderzoekers kijken voortdurend kritisch naar elkaars werk. Die scherpe blik helpt om fouten te ontdekken, maar ook om fraude te ontmaskeren. Een beroemde zaak is die van de Piltdown-mens. In 1912 beweren Charles Dawson en Arthur Smith Woodward dat ze de ‘ontbrekende schakel’ tussen aap en mens hebben gevonden, in Piltdown, Engeland. Een sensationele claim: niet Afrika of Azië, maar Engeland is de geboorteplaats van de mensheid. Maar decennia later blijkt het een hoax. Kritische collega's twijfelen en onderzoeken de schedel met nieuwe technieken. Ze ontdekken dat de schedel bestaat uit een mix van menselijk middeleeuws bot, een orang-oetankaak en bewerkte chimpanseetanden.
Voortbouwen: op de schouders van anderen
Kennis groeit stap voor stap, doordat elke generatie wetenschappers voortbouwt op het werk van de vorige. Oude ideeën worden heroverwogen, wetenschappers kunnen leren van andere culturen of verbeterde technieken inzetten. Door nieuwe inzichten komt wetenschap steeds weer iets dichterbij 'de waarheid’. Soms gaat het voortbouwen minder snel: in Afrika en Azië is veel eerder dan in Europa of Amerika een manier gevonden om je te beschermen tegen de ergste pokkenvorm. Deze techniek, variolatie, wordt in Europa met wantrouwen bekeken en pas rond 1750 overgenomen. Het vormt de basis voor de ontwikkeling van vaccinatie. Dankzij het voortbouwen is een ziekte als pokken inmiddels volledig uitgeroeid.
Verrassende voorbeelden
Bewijzen, Herhalen, Bijstellen, Toetsen, Voortbouwen: deze basisprincipes vormen het fundament waarop elk wetenschappelijk onderzoek rust. Boeken, modellen, video’s, instrumenten die onderzoek doen naar telepathie of naar de stand van de planeten: de principes worden uitgelegd aan de hand van verrassende bruiklenen uit binnen- en buitenland en kleurrijke voorbeelden uit de collectie van Teylers Museum. Onderzoek de principes ook zelf: test of jij sterker bent dan de luchtdruk of kijk of jij wél gedachten kunt lezen. In de interactieve, eigentijds vormgegeven tentoonstelling ontdek je dat wetenschap altijd in beweging is en dat vragen stellen, twijfelen en creatief denken centraal staan.
Zeker weten? Hoe wetenschap werkt is van 2 oktober 2026 tot en met 22 augustus 2027 te zien in Teylers Museum in Haarlem. De tentoonstelling is geschikt voor iedereen vanaf 8 jaar.
