Adriaen de Vries: Michelangelo van de Nederlandse beeldhouwkunst
Ontdek het verhaal over een bijzondere tekening door Adriaen de Vries (1556-1626) in de tekeningencollectie van Teylers Museum. Het enige werk op papier van deze kunstenaar, die ook wel Michelangelo van de Nederlandse beeldhouwkunst wordt genoemd, in een openbare collectie in Nederland.
Adriaen de Vries, Bacchant, 1626, brons, 108 x 47,5 x 58,5 cm. Rijksmuseum, Amsterdam.
Michelangelo van de Nederlandse beeldhouwkunst
Adriaen de Vries (1556-1626) was een van de belangrijkste beeldhouwers uit de Nederlanden rond 1600. Al tijdens zijn leven genoot hij internationale faam en werkte hij voor vooraanstaande opdrachtgevers, onder wie keizer Rudolf II en hertog Charles Emmanuel I van Savoye. Zijn beelden kenmerken zich door hun dynamische, vaak complexe houdingen en een uitzonderlijk verfijnde behandeling van het brons. De combinatie van technische virtuositeit, artistieke verbeeldingskracht en een groot gevoel voor beweging maakte hem tot een van de meest vernieuwende beeldhouwers van zijn tijd. Daarmee verwierf hij postuum de bijnaam Michelangelo van de Nederlandse beeldhouwkunst.
Het zal echter niemand verbazen dat Adriaen de Vries bij het Nederlandse publiek veel minder bekend is dan Michelangelo. Dat komt vooral doordat het grootste deel van zijn werk zich buiten Nederland bevindt, onder meer in Zweden, Tsjechië, Denemarken, Oostenrijk en Duitsland. In 2015 kwam daar verandering in. Het Rijksmuseum in Amsterdam kocht voor het astronomische bedrag van 28 miljoen dollar (22,5 miljoen euro) Bachhant uit 1626, voorzover bekend het laatste beeld dat De Vries zou hebben gemaakt. In dit meesterwerk komen alle kwaliteiten van De Vries samen: de soepele modellering, de krachtige beweging en de uitzonderlijke levendigheid van zijn figuren. Eindelijk was een topstuk van een van de belangrijkste beeldhouwers uit de Nederlanden vertegenwoordigd in een Nederlands museum.
Adriaen de Vries, Hercules, 1615, pen en penseel in bruine inkt, 85 x 146 mm. Staatlichen Kunstsammlungen, Kupferstich-Kabinett, Dresden.
Zeldzame tekeningen
Nog zeldzamer dan zijn beelden zijn tekeningen van De Vries; er is slechts één gesigneerde tekening van hem bekend. Het blad is geen voorstudie voor een beeldhouwwerk, maar een zelfstandig kunstwerk dat de kunstenaar schonk aan een vriend. Dat blijkt uit het opschrift: ‘per compiacere lamicho / Adriano de fries / Schultore 1615 / praga’ (‘Om mijn vriend te behagen / Adriaen de Vries / Beeldhouwer 1615 / Praag’). Omdat de tekening zowel gesigneerd als gedateerd is, vormt zij een sleutelrol bij het identificeren van andere tekeningen van dezelfde hand. Kenmerkend voor De Vries’ tekenstijl zijn bijvoorbeeld de losse, gebroken contourlijnen en de lichte wassing in bruine inkt waarmee de lichtval op het lichaam subtiel wordt gemodelleerd.
Giambologna, Liggend vrouwelijk naakt, ca. 1565-70, terracotta, 20,5 x 31,5 cm, Victoria & Albert Museum, Londen.
Adriaen de Vries, Liggend vrouwelijk naakt, op de rug gezien, ca. 1582-86, pen en penseel in bruine inkt, over een schets in zwart krijt, 159 x 222 mm. Collectie Teylers Museum, aangekocht met steun van Matthijs de Clercq.
Liggend vrouwelijk naakt
Deze stilistische kenmerken zien we ook terug in de recentelijk door Teylers Museum aangekochte tekening van een liggend vrouwelijk naakt. Het blad is een ricordo of visuele herinnering aan een terracottabeeldje van de Vlaamse kunstenaar Giambologna (1529-1608), bij wie De Vries omstreeks 1580 in Florence in de leer ging. Het betreft echter geen letterlijke kopie. Het is namelijk niet mogelijk om vanuit één perspectief alle elementen in de tekening te zien: de rug van boven, de hand met de pen en de bilpartij van opzij. Hierdoor zit er een wat onnatuurlijke draaiing in het lichaam van de vrouw. Mogelijk is dit een bewuste keuze van De Vries geweest. Zo probeerde hij alle interessante elementen op het tweedimensionale papier te vangen, en het ontwerp van zijn leermeester – dat hij misschien later nog als inspiratiebron kon gebruiken – goed vast te leggen.
Als De Vries de tekening daadwerkelijk maakte in het atelier van Giambologna, dan kan het gedateerd worden in de eerste helft van de jaren 1580. Daarmee is het blad de vroegst bekende tekening van De Vries, en daarmee een belangrijke aanwinst voor de tekeningencollectie van Teylers Museum.
Auteur
Marleen Ram, conservator Kunstverzamelingen.
Bronnen
F. Scholten et al., Adriaen de Vries (1556-1626): imperial sculptor, Amsterdam/Zwolle 1998.
