De astronomische tekeningen van Étienne Trouvelot
Hoe verbeeld je de kosmos? Hoe visualiseer je een universum dat je met het blote oog nauwelijks kunt zien, en waarvan je de werking nooit volledig zult begrijpen? Deze vraag inspireerde kunstenaar en sterrenkundige Étienne Léopold Trouvelot (1827-1895) tot het maken van prachtige pastelillustraties.
Portret van sterrenkundige Étienne Léopold Trouvelot (1827-1895)
Autodidact
Trouvelot was een ondernemende autodidact die zich, zoals veel negentiende-eeuwse uitvinders, in uiteenlopende vakgebieden bekwaamde. Hij was tekenaar, lithograaf en fotograaf, hield zich bezig met entomologie (insectenkunde), elektromagnetisme en sterrenkunde. Na Napoleons staatsgreep in 1851 verhuisde hij van Frankrijk naar Massachusetts. Daar zag hij voor het eerst het Noorderlicht. Dit kosmische fenomeen betoverde hem zodanig, dat hij er een tekening van maakt.
Handboek
Die eerste tekening smaakt naar meer, en Trouvelot besluit zich volledig toe te leggen op het maken van astronomische illustraties. De directeur van het Harvard Observatory erkent zijn talent en verschaft hem toegang tot de grootste en meest krachtige telescopen van het land. In de vijftien jaar die volgen maakte Trouvelot ruim zevenduizend tekeningen, en publiceerde zeker vijftig wetenschappelijke essays. Zijn mooiste tekeningen bundelt hij in 1881 in een publicatie, getiteld The Trouvelot Astronomical Drawings Manual, bedoeld als handboek voor het geven van sterrenkundige colleges. Teylers Museum verwerft een exemplaar.
Etienne Trouvelot (1827-1895), Chromolithografie uit The Trouvelot Astronomical Drawings Manual (1882). Collectie Teylers Museum.
Etienne Trouvelot (1827-1895), Chromolithografie uit The Trouvelot Astronomical Drawings Manual (1882). Collectie Teylers Museum.
Tijdgenoten roemen de precisie waarmee Trouvelot astronomische fenomenen observeert en illustreert. Maar de feitelijke nauwkeurigheid van zijn tekeningen hangt echter sterk af van het onderwerp. Zijn illustratie van een maankrater is zo nauwkeurig, dat hij bij vergelijking met Apollo-foto's van 100 jaar later prima overeind blijft. Maar bij het natekenen van Jupiter, een planeet die in amper tien uur om zijn as draait, heeft hij zichtbaar meer moeite. De twee manen die hij bij de planeet intekent zijn veel te groot, en het wolkendek dat over de planeet zweeft lijkt bijna uit een stripverhaal te komen.
Etienne Trouvelot (1827-1895), Chromolithografie uit The Trouvelot Astronomical Drawings Manual (1882). Collectie Teylers Museum.
Leven op Mars?
Ook Mars bleek moeilijk te observeren. Daarbij gingen over die planeet de wildste verhalen de ronde. Zo dacht men dat Mars een dubbelganger van de Aarde was, met vergelijkbare klimatologische condities. Dit is hoe Trouvelot de planeet tekent, met mist, nevel, oceanen, kanalen en sneeuwpieken. In het begeleidende handboek speculeert hij over leven op Mars:
“Is this planet, which is certainly constituted very nearly like our globe, and seems so nearly fitted for the wants of the human race, inhabited by animals and intelligent beings?”
Etienne Trouvelot (1827-1895), Chromolithografie uit The Trouvelot Astronomical Drawings Manual (1882).
Collectie Teylers Museum
Wetenschap of kunst?
Trouvelot streeft weliswaar naar wetenschappelijke nauwkeurigheid, maar gunt zichzelf ook artistieke vrijheid. Veel van zijn tekeningen hebben een sprookjesachtige uitstraling. Bekijk The November Meteors, maar eens. Hier brengt hij een vijf-uur durende meteorenregen in één beeld samen, alsof het een foto met een lange sluitertijd is. Tientallen vuurballen vallen tegelijkertijd uit de hemel. Het ritmische lijnenspel tegen de donkerblauwe hemel, laat een romantische weerspiegeling achter in de rivier. In het midden van de tekening verandert een avontuurlijke meteoor plotseling van richting. Die afdwaling is fysisch weliswaar onmogelijk, maar levert wel een dramatische en meeslepende compositie op.
Auteur
Rieke Vos, Curator Hedendaagse kunst van Teylers Museum Haarlem.
