De globes van Adams

De aardglobe

George Adams presenteerde zijn ‘nieuwe aardglobe’ als een samenvoeging van een klassieke aardglobe met een tellurium. De aardbol is met schuine as – gelijk aan de echte aardas – gemonteerd in een mechanische constructie waardoor deze aardglobe tal van functies heeft. Hieronder volgen enkele voorbeelden:

Allereerst kan de geografische lengte en breedte van een plaats worden afgelezen met behulp van de evenaar- en meridiaancirkel (die verticaal, dus tussen de twee polen loopt). Daarnaast geven de twee andere, evenwijdige cirkels rond de globe de zonneschaduw aan. Het koperen bolletje op de korte verplaatsbare stang stelt de zon voor. Het deel van de aarde vóór de cirkels wordt door de zon verlicht, het gebied tussen de cirkels bevindt zich in de schemering, en achter de cirkels is het nacht. Onder de globe ligt een kalenderplaat waarop voor elke datum de positie van de zon is aangegeven. Ook is de dierenriem erop af te lezen. Met de twee radarschijven boven de kalenderplaat kan verder het lengte- en tijdsverschil tussen twee plaatsen en het tijdstip van zonsopgang worden vastgesteld.

De Hemelglobe

Op deze hemelglobe zijn de sterrenbeelden weergegeven door zwarte sterretjes en een getekende voorstelling. Hemelglobes zijn altijd zo gemaakt, dat de waarnemer in het middelpunt van de bol wordt gedacht. Van buitenaf zie je de sterrenbeelden dus in spiegelbeeld.

George Adams plaatste de as van deze hemelglobe, net als bij zijn aardglobe, in dezelfde richting als de aardas. Hierdoor toont deze hemelglobe het zicht op de sterren op een manier die het meeste overeenkomt met hoe wij de sterren vanaf aarde – schijnbaar – in 24 zien ronddraaien. Behalve de poolster, die op het noordelijk halfrond als enige ster níet lijkt te bewegen: dat is bij deze globe de bovenste punt van de draaias – gefixeerd zoals wij die ster waarnemen.

De hemelglobe die de ecliptica voorstelt: dat is het vlak waarin de aarde staat ten opzichte van de zon. Op de kalenderplaat zijn maand- en dagcirkels aangegeven, evenals de dierenriem. Ook is aan de plaat een verschuifbare stang bevestigd met een gradenboog en een wijzer. Hiermee kan voor elke datum de plaats van de zon tussen de sterren worden bepaald. De globe is verder voorzien van een horizoncirkel en een meridiaanboog voor het aflezen van sterposities.

George Adams beschreef deze globes overigens zelf ook heel uitgebreid, inclusief afbeeldingen, in zijn publicatie uit 1794 met de titel Lectures onnatural and experimental philosophy, considered in it's present state of improvement.

Geschiedenis in de ovale zaal

Deze globes hebben voor zover bekend sinds hun aankomst in Haarlem in 1791 (aardglobe) en 1792 (hemelglobe) altijd in de ovale zaal gestaan, op verschillende plekken in de ruimte. Op het bekende schilderij van Wybrand Hendriks in de eerste schilderijenzaal uit ca 1810 staan ze bijvoorbeeld links en rechts naast de piramidevormige vitrines (aan de kant waar nu de doorgang naar de kunstzalen is).

Op de huidige plek staan ze minder bloot aan direct zonlicht, wat beter is voor het materiaal waarvan de globes gemaakt zijn.

De globes werden op de houten voet, maar zonder de vitrines geleverd door Adams. Die vitrines werden – net als de piramides aan de overkant – ontworpen door de architect van het museum, Leendert Viervant, waardoor ze een natuurlijk onderdeel van de ovale zaal vormen.