Pieter Teylers privécollectie

Het Numismatisch Kabinet

De ruimte van het Numismatisch Kabinet is in 1826 gebouwd als eerste uitbreiding op de Ovale Zaal. In de loop van de tijd zijn het gebruiksdoel en uiterlijk van de zaal flink veranderd. In 2025 werd met een omvangrijke restauratie de oorspronkelijke allure en inrichting van de ruimte als Numismatisch Kabinet weer hersteld. Ook de authentieke presentatie van de munten en penningen is teruggebracht. Cruciaal was de oude foto uit ongeveer 1892, waaruit onverwacht veel informatie kon worden gehaald. Zo is vaag de geschilderde plafondversiering erop zichtbaar.

Jan Goedeljee, Het Numismatisch Kabinet circa 1892 (collectie Teylers Museum, inv. AF000535), de oudst bekende foto van de zaal.

Het Numismatisch Kabinet, kort voor aanvang van de restauratie (28 januari 2025).

Gaanderij voor Versteeningen

Oorspronkelijk was deze zaal als ‘Gaanderij voor Versteeningen’ omschreven en bedoeld als fossielenzaal. Na de bouw van de nieuwe museumzalen en hoofdingang in de jaren 1880, werden de fossielen verplaatst naar de huidige Eerste en Tweede Fossielenzaal. Tijdens de restauratie van het Numismatisch Kabinet in 2025 werden de oorspronkelijke achterwanden van de fossielenvitrines teruggevonden. Ook werden enkele schetstekeningen van de plafondschilder uit 1888 aangetroffen. Bijzonder was dat de oorspronkelijke plafondschildering en de decennialang achter matglas verborgen daklantaarns (de dakramen) weer zichtbaar werden gemaakt.

Waarschijnlijke indeling van de ruimte als Gaanderij voor Versteeningen na de herinrichting in 1839 (tekening: Marjolein Breed, 2024).

Bij binnenkomst direct rechts van de deur: de witte achterwand van de oorspronkelijke fossielen-vitrines, met zichtbare plankendragers tijdens de restauratie (25 februari 2025).

Potloodschetsen op de wand tijdens de restauratie (25 augustus 2025).

Plafondschildering

Tijdens de restauratie van het plafond werd besloten een kwart vrij te leggen en – vanwege de slechte staat van de schildering door de oude lekkages – deze afbeelding te kopiëren op de andere drie delen. Hiertoe werd de oorspronkelijke tekening overgetrokken op doorzichtig plastic. Vervolgens werden die lijnen van gaatjes voorzien waarna het plastic tegen het andere plafonddeel werd gehouden en met poeder werd getamponneerd. Deze techniek is al honderden jaren oud en werd eerder bijvoorbeeld door Michelangelo toegepast. Zo werd het oorspronkelijke patroon zichtbaar. Vervolgens werden de lijnen aangevuld en de vlakken ingekleurd.

De gestippelde contouren worden zichtbaar op het plafond (3 juni 2025)

De restauratie in volle gang (9 april 2025).

Achteruitgang

Het plafond heeft in het verleden zwaar te lijden gehad van lekkages. Daarom werd kort na de bevrijding in 1945 besloten om de stoffen wandbespanning te verwijderen en de muren en plafonds wit te verven. Gaandeweg verdween de kennis over de oorspronkelijke inrichting. De eerstvolgende afbeeldingen van de ruimte komen uit een filmfragment uit 1961 en van een foto uit eind jaren 1960. Dan blijken inmiddels ook de sierlijke staande wandvitrines te zijn verwijderd. Die foto toont dat er links achterin wederom grote lekkages zijn geweest. In 1986 volgt een herinrichting en worden de wandvitrines weer teruggeplaatst.

De zichtbare lekkages eind jaren 1960 (foto: Teylers Museum, inv. AN000045).

Het Numismatisch Kabinet kort na de herinrichting in 1986 (foto: Teylers Museum, inv. AF000637 links en AF000638 midden).

Kleurenonderzoek

Voor de restauratie is uitgebreid kleuronderzoek uitgevoerd. Op basis van de zwart-witfoto uit 1892 kon de oorspronkelijke kleur van de wandbespanning niet bepaald worden. Daarom zijn diverse pogingen gedaan om restanten van de oorspronkelijke wandbespanning terug te vinden, zoals langs de deurlijst. Helaas leverde dit niets op. Archiefonderzoek leverde alleen de omschrijving ‘Chevrette laine nuance spéciale’ [gekleurde geitenwol] voor de wanden op. De staande wandvitrines waren oorspronkelijk bekleed met ‘zijden stof vx vert’ (oud-groene zijde). Op 23 oktober 2024 kwamen de experts samen voor overleg. Daaruit kwam naar voren dat de oorspronkelijke kleur hoogstwaarschijnlijk groen is geweest: de wand en de staande vitrines zullen min of meer dezelfde kleur hebben gehad. Gelukkig werden tijdens de restauratie op sommige plaatsen draadjes van de originele wandbespanning aangetroffen. Meer draadjes werden ontdekt langs de randen van de staande wandvitrines. Deze bevestigden de mosterdgroene kleur, die uiteindelijk is geproduceerd en is aangebracht.

Kleuronderzoek (23 oktober 2024).

Draadjes van de oude bespanning langs de plank-randen van de achterwanden van de staande wandvitrines, alsmede de rode wandbespanning uit 1996 (11 februari 2025).

De wandbespanning wordt aangebracht (28 augustus 2025).

Munten en penningen

De basis van de collectie is gelegd door Pieter Teyler van der Hulst (1702-1778). Hij verzamelde actief rond 1750 en van zijn privécollectie zijn nog zo’n 2000 munten en penningen aanwijsbaar. Later groeide de collectie verder. Een deel van zijn verzameling wordt in de vitrines van het Numismatisch Kabinet getoond. Deze vitrines zijn nog origineel en in 1888 geleverd door de Rotterdamse stoomfabriek-meubelmaker C.H. Eckhart. Bij de herinrichting van de presentatie in 2025 is de oude opstelling en looproute hersteld. De looproute is tegen de klok in, met aan de buitenwand de penningen, van de oudste tot en met de jongste. In de middenvitrine liggen de munten, wederom van de oudste tot en met de jongste exemplaren. Ook de manier van presenteren van draagpenningen in de wandvitrines – in guirlandevorm – is teruggebracht. Per vitrine worden tegelijkertijd deelthema’s getoond, zoals penningen van Pieter Teyler en Romeinse munten. De munten en penningen liggen weer net als bij de eerste inrichting in kartonnen bakjes. Het enige verschil is dat de presentatie niet meer eindigt in de negentiende eeuw, maar doorloopt tot in de 21ste eeuw.