William Herschel en de Herscheltelescoop
In 1781 werd er een spectaculaire ontdekking gedaan. Op een frisse, heldere nacht in maart signaleert de sterrenkundige William Herschel (1738-1822) een nog onopgemerkte planeet: Uranus. Zo'n ontdekking was sinds de oudheid niet meer voorgekomen.
Portret van William Herschel, Lemuel Francis Abbott, 1785. Collectie: National Portrait Gallery, Londen.
William Herschel was een ongekend ijverige man. Zijn eigenlijke beroep was musicus. Tien jaar voor zijn grote ontdekking, emigreerde hij van Duitsland naar Engeland, waar hij zijn hart verloor aan de sterrenkunde. Om zijn liefhebberij uit te voeren, bekwaamde hij zich eerst in het slijpen van lenzen, waarmee hij zijn eigen telescopen kon bouwen. Hij was er handig in. Binnen enkele jaren was hij in staat grotere telescopen te bouwen die een dieper het heelal in konden kijken dan ooit tevoren. In de astronomie gaan nieuwe ontdekkingen vrijwel altijd gepaard met technologische vooruitgang, en William Herschel’s lenzen zouden zichzelf dubbel en dwars bewijzen.
William en Caroline Herschel aan de telescoop, uit: ‘De wonderen des hemels’, Camille Flammarion (1842-1925), 1884.
Samen bereik je meer
Maar techniek was niet de enige factor die leidde tot nieuwe ontdekkingen. In zijn onderzoeken had Herschel een onmisbare partner, zijn twaalfjaar jongere zus Caroline Herschel (1750-1848) die vanuit Hannover bij hem was komen wonen. Even enthousiast als haar broer, leerde ze zichzelf in korte tijd de fijne kneepjes van de astronomische cartografie, meetkunde en mathematiek aan. Avond aan avond stond Herschel achter zijn telescoop de sterrenhemel af te speuren, en zat zijn zus naast hem aan een tafel met een sterrenatlas en een notitieblok waarin ze met groots mogelijke precisie zijn observaties noteerde.
De sterrenhemel als muziekstuk
Naast scherpe lenzen en goed teamwork, ontwikkelde William Herschel ook een heel eigen observatietechniek, waarin hij precisie combineerde met zijn gevoel voor muziek.
‘Seeing is in some respect an art,’ schreef hij in 1782 aan een vriend. ‘To make a person see with such a power is nearly the same as if I were asked to make him play one of Handel’s fugues.’
Herschel las de sterren zoals een musicus een partituur leest, op zoek naar de melodie in plaats van de losse noten. In de muzikale cadans viel zijn oog op iets wat nog niet eerder zo was waargenomen: een nog onontdekte planeet, die later de naam Uranus kreeg.
Portret van Martinus van Marum, Charles Howard Hodges, ca. 1826.
Wat wordt de wereld groot!
De faam van William en Caroline Herschel maakte hun huis in het Britse Slough tot een geliefde bestemming voor wetenschapsliefhebbers uit heel Europa en de Verenigde Staten. Een van die bezoekers was Martinus van Marum (1750-1837), de eerste directeur van Teylers Museum, die in 1790 door het Verenigd Koninkrijk reisde op zoek naar waardevolle aankopen voor het museum.
Tijdens zijn bezoek aan Slough bekeek hij een sterrennevel door één van Herschels telescopen, een ervaring die diepe indruk op hem maakte. Hij schreef hierover:
‘Wat wordt de wereld groot, wanneer wij een enkele nevelster zien bestaan uit zo veel sterren/zonnen als men voor Herschels tijd aan de gehele sterrenhemel heeft kunnen onderscheiden.’
Zevenvoets-Spiegeltelescoop, Frederick William Herschel (1738-1822), 1790.
Hij besloot voor het museum een originele Herscheltelescoop aan te schaffen, van hetzelfde type waarmee Herschel Uranus had ontdekt. Het was het duurste object dat het museum tot dan toe had aangekocht, en pronkt tot op de dag van vandaag in de Ovale Zaal.
Auteur
Rieke Vos, Curator Hedendaagse kunst van Teylers Museum Haarlem.
