Fossiele botten 'Tegelen'-zeearend minder oud dan gedacht
vrijdag 6 november 2026
Meteen rechts om de hoek in de Eerste Fossielenzaal van Teylers Museum staat de zogenaamde Tegelenvitrine, vol met fossielen uit Tegelen. Uit de klei van dit Limburgse dorp kwam eind 19de en begin 20ste eeuw een groot scala aan dieren tevoorschijn: hyena’s, olifanten, bevers, varkens, herten, apen en zelfs een neushoorn. Over de fossiele botten van een zeearend, die ook in de vitrine lagen, bestond twijfel: hoorden ze wel bij de Tegelen-fossielen? Nieuw onderzoek heeft nu aangetoond dat deze zeearend inderdaad niet uit de klei van Tegelen kwam en veel minder oud is dan de andere fossielen.
De Tegelenvitrine in Teylers Museum
Subtropisch klimaat
De Tegelenfossielen zijn circa 2 miljoen jaar oud en geven een goed beeld van de flora, fauna en het klimaat in die periode, ook wel het Tiglien genoemd. Het moet een warme periode met een subtropisch klimaat zijn geweest tussen twee ijstijden in. Opvallend is dat uit deze periode zijn geen andere fossielen van zeearenden bekend zijn: die zijn er vooral uit het laat Pleistoceen (116 tot 11,7 duizend jaar geleden). Door de jaren heen hebben meerdere paleokunstenaars het ecosysteem van Tegelen in beeld gebracht, op basis van de informatie die ze van Teylers Museum aangereikt kregen. Zo maakte J.F. Obbes in 1943 een zeer gedetailleerde aquarel van de flora en fauna in Tegelen - maar zonder zeearend. Op een schilderij uit 1978 zijn wel vogels te zien die in de verte aan een zeearend doen denken, maar toch meer op eenden lijken. Daarnaast merkten paleontologen in 2024 op dat de botten niet het kleilaagje hebben dat alle andere Tegelen-fossielen wel hebben.
Ben Collet, ‘Reconstructie van een landschap tijdens het Tiglien’, 1977.
Naturalis Biodiversity Center, Leiden.
Nieuw onderzoek
Dit trok de aandacht van student paleontologie Rick de Graaf en paleontoloog Dick Mol. Onder supervisie van prof. dr. Anne Schulp, vertebratenpaleontoloog aan de Universiteit Utrecht en honorair conservator van Teylers Museum, deden zij onderzoek naar de zeearendbotten. Ze begonnen bij de documentatie. Het ontbreken van de zeearend op de paleokunst kan een aanwijzing zijn dat Eugène Dubois (1858-1940) de zeearendbotten niet van oorsprong uit Tegelen afkomstig achtte en wegliet uit de collectiebeschrijving. Dubois was conservator van het Paleontologisch-Mineralogisch Kabinet van Teylers Museum toen de Tegelenfossielen uit de grond kwamen. In 1902 ging hij langs in Tegelen en nam hij een aantal fossielen mee naar Haarlem. Hij regelde dat de kleidelvers de fossielen die tijdens het graven omhoog kwamen naar Teylers Museum stuurden. De Tegelen-collectie groeide gestaag, maar Dubois verloor zijn belangstelling voor het onderwerp. Toen zijn opvolger Carel van Regteren Altena in 1951 een catalogus van de Tegelen-collectie samenstelde, trof hij een aantal manden en dozen met fossielen aan die in 1913 waren toegestuurd, maar nooit waren geopend. In deze dozen trof hij de resten van de zeearend aan. Dubois heeft ze naar alle waarschijnlijkheid dus nooit gezien, Van Regteren Altena schreef ze in 1951 bij in de Tegelencollectie.
Nieuwe technieken
De Graaf en Mol voerden ook een ^14C-datering (radiokoolstofdatering) uit. Hieruit bleek duidelijk dat de botten gedateerd kunnen worden op een periode tussen 9861 en 9449 v.Chr.: het Holoceen. Een aanvullende XRF-analyse (röntgenfluorescentieanalyse) liet zien dat de materiaalsamenstelling van de botten anders is dan die van de Tegelenfossielen. De fossielen uit Tegelen hebben door de jaren heen allerlei sporenelementen opgenomen uit de kleilagen, zoals uranium, thorium en yttrium. Bij de zeearend ontbreken die. De conclusie van het onderzoek was duidelijk: dit zijn geen fossielen uit de klei van Tegelen.
Zeker weten?
Waar de fossielen dan wel vandaan komen? Daar zal meer onderzoek naar moeten worden gedaan. Conservator Eulàlia Gassó Miracle: ‘Op dit moment is in Teylers Museum de tentoonstelling Zeker weten? Hoe wetenschap werkt te zien. Dit voorbeeld had daar heel goed ingepast. Door nieuwe technieken konden Rick de Graaf en Dick Mol aantonen dat de zeearend een vreemde vogel is tussen de Tegelenbotten en dat hij dus onterecht in de Tegelenvitrine lag. De ontdekking laat zien hoe je in de wetenschap je theorie soms moet bijstellen en hoe de ene ontdekking weer leidt tot de volgende vraag. We hebben de botten inmiddels wel weer teruggelegd in de Tegelenvitrine, met een nieuw bordje erbij over het onderzoek. Teylers Museum gaat tenslotte over wetenschapsgeschiedenis, onderzoek en experiment.’
Zeker weten? Hoe wetenschap werkt is tot en met 29 augustus 2027 te zien.
Meer informatie over het onderzoek van Rick de Graaf en Dick Mol is binnenkort te lezen in The Netherlands Journal of Geosciences.
De resten van de zeearend uit de collectie van Teylers Museum (schaalbalkje: 10 centimeter)
