De piramides met mineralen in de Ovale Zaal

De piramides van Martinus van Marum

De twee piramidevormige vitrines in de ovale zaal zijn echte pronkstukken. Ze laten onder andere grote mineralen zien die de eerste museumdirecteur Martinus van Marum kocht tijdens zijn reizen naar onder andere Engeland (1790) en Saksen (1798).

De piramides met mineralen in de Ovale Zaal.

Blue John

Het meest opvallende stuk in deze vitrines is een grote ronde plaat met gekleurde banden. De ronde vorm komt doordat dit stuk een doorsnede is van een stalagmiet of stalagtiet (kegelvormige steenformaties die bekend zijn uit druipsteengrotten). De gekleurde banden laten zien dat dit de zeldzame kleurvarieteit van fluoriet is die Blue John wordt genoemd. Die naam is waarschijnlijk is ontstaan door verbastering van het Franse bleu (blauw) en jaune (geel) voor de kleuren van het mineraal. In Engeland werd Blue John alleen gevonden in enkele mijnen in Derbyshire. Dat is ook de vindplaats die in Van Marums handschrift op de achterkant van dit stuk geschreven staat.

Portret van Martinus van Marum, Charles Howard Hodges, ca. 1826.

Dubbel populair

De grote interesse in mineralen uit de mijnen van Derbyshire was in de tijd van Van Marum dubbel: enerzijds was er wetenschappelijke interesse van geleerden zoals Van Marum zelf. Ze onderzochten de samenstelling en geologische opbouw van dit mineraalrijke gebied met eeuwenoude mijnhistorie. Naast de mineralen voor het museum schafte hij bijvoorbeeld ook de publicatie Mineralogy of Derbyshire van John Mawe aan voor de bibliotheek van Teylers Stichting.

De tweede grote interesse gold specifiek voor Blue John uit Derbyshire: in de tweede helft van de 18de eeuw werd het door het bijzondere kleurpatroon razend populair als decoratieve steen. John Mawe was niet alleen onderzoeker en auteur van bovenstaand werk, maar ook handelaar in luxe producten met mineralen uit Derbyshire. Van Marum bezocht in 1790 zijn Londense winkel en beschreef in zijn dagboek dat hij daar een schoorsteenmantel volledig bekleed met mineralen uit de regio aantrof, net als andere ‘cieraden van Derbyshire Spaath’. Een indruk van ‘sierraden’ van Blue John zoals Van Marum daar zag, is hier te vinden.

Mineralen in de ovale zaal

Na de opening van de Ovale Zaal in 1784 zagen de bezoekers in eerste instantie meer natuurkundige instrumenten dan fossielen en mineralen: het middenmeubel was een grote vlakke tafel, waarin onder andere tekeningen en prenten waren opgeslagen. Dit veranderde in 1802 toen Van Marum deze twee piramides plaatste. Tegelijkertijd kwam er ook een grote vitrine bovenop het middenmeubel in de zaal, die net als de piramides gevuld werden met mineralen.

Opvallend is het verschil tussen de beide typen vitrines, die aansluit bij de dubbele populariteit van de mineralen uit Derbyshire.

Met de piramides werd een decoratief element aan de ovale zaal toegevoegd. Dat was mogelijk ook het belangrijkste doel, want etiketten hebben voor zover bekend nooit bij de mineralen en geslepen gesteenten in deze vitrines gelegen. Dat was anders voor de mineralen, delfstoffen en gesteenten in het middenmeubel, die door Van Marum volgens een wetenschappelijke systematiek werden geordend en van toelichting voorzien.

Archieffoto Ovale Zaal, datering onbekend.

Archieffoto Ovale Zaal met rechts conservator Tiberius Cornelis Winkler, datering tussen 1864 en 1897.

Geschiedenis in de Ovale Zaal

De piramides staan sinds kort weer op de plek waar ze vanaf het begin van het museum stonden, tot in ieder geval 1905. Vanaf de eerste uitbreiding van het museum in 1824 flankeerden ze op deze plek een logische overgang naar een nieuwe opstelling met ‘fossilia’, vooral fossielen, die samen met stenen en mineralen lang onder dat begrip vielen. In de kleine zaal waar nu munten en penningen liggen en de grotere zaal die tegenwoordig als tentoonstellingsruimte wordt gebruikt.

Die oude opstelling verdween toen de nieuwe museumzalen voor de fossielen openden in 1885. De piramides kregen ook een nieuwe plek en werden verplaatst naar de kop van de ovale zaal, om rond 1905 bij de trap richting de bibliotheek terecht te komen, waar ze tot dit jaar (2026) stonden.